روغن زیتون در تاریخچه هزاران ساله خود علاوه بر مصارف خوراکی، فرآوردهای مقدس بوده که مورد احترام بسیاری از انسانهای دوران باستان نیز قرار داشته است. اما فواید و خواص روغن زیتون و تاثیرات آن بر سلامتی توسط علم مدرن نیز تایید شده است.
در چند دهه گذشته روغن زیتون باتوجه به فواید متعدد به یکی از پرمصرفترین روغنهای خوراکی انسان مدرن تبدیل شده است. این روغن، یکی از قدیمیترین و محبوبترین روغنهای گیاهی در تاریخ بشریت بوده که اهمیت بسیاری برای مردمان دوران باستان داشته است.
بر اساس تحقیقات انجام شده در خصوص تاریخچه روغن زیتون ، اولین شواهد کشف شده توسط محققین، طی یک حفاری در منطقه صفوریه یا سفوریس (یا Zippori) در شمال شهر ناصره در بخش شرقی دریای مدیترانه به دست آمده که شامل چندین کوزه سفالی حاوی روغن زیتون بوده که متعلق به 6000 سال پیش از میلاد مسیح میگردد.
این روغن در دوران باستان ارزش بسیاری داشت و در سرودههای هومر (Homer – شاعر مشهور یونان باستان) از آن با عنوان طلای مایع یاد شده است. یونانیان باستان این درخت را هدیهای الهی از خدایان ساکن کوه المپ دانسته و اریستائوس (Aristaeus به معنی کاملترین یا بهترین) فرزند آپولو (Apolon، یکی از مهمترین خدایان باستان و خدای موسیقی، خورشید، درمان بیماریها و…) و کایرین (یکی از نیمفها یا Nymphs و از الهههای طبیعت) به عنوان خدای پرورش زیتون پرستیده میشد.
بنابر تحقیقات فوسن و بر اساس اسناد کشف شده، روغن زیتون در سوریه باستان با قیمتی بیش از 2 برابر دیگر روغنهای گیاهی و 5 برابر شراب داد و ستد میشده است.
بیشتر بخوانید:
انواع روغن زیتون
پیش از مرور فواید دارویی و غذایی و خواص روغن زیتون لازم است که اندکی با ساختار این خوراکی آشنا شویم. روغن زیتون مورد استفاده بشر، روغنی است که از میوه گونهای خاص درخت زیتون با نام علمی Olea Europaea استخراج میگردد. این درخت از راسته نعناسانان (Lamiales) و تیره زیتونها (Oleaceae) بوده و یکی از انواع درختچههای بالارونده به حساب میآید.
بخش عمده روغن زیتون با کیفیت بالا (در حدود 80 درصد) از اولئیک اسید (Oleic Acid) که نوعی اسید چرب غیر اشباع در رده تری گلیسیریدها بوده تشکیل شده و مابقی آن شامل دیگر اسیدهای چرب از جمله لینولئیک اسید (Linoleic Acid) و پالمیتیک اسید (Palmitic Acid) و مقدار بسیار کمی اسید چرب آزاد (Free Fatty Acid) میگردد.
اسید لینولئیک یکی از اسیدهای چرب غیر اشباع مورد نیاز بدن بوده که قابلیت تولید در داخل بدن انسان را نداشته و بنابر تحقیقات انجام شده، کمبود آن موجب ریزش مو، مشکلات پوستی و اختلال در روند بهبود زخمها میگردد. اسید چرب آزاد نیز کلیدیترین بخش ساختار شیمیایی روغن زیتون بوده و نقش مهمی در سنتز سلولی و متابولیسم بدن دارند.
امروزه این روغن در انواع متفاوتی به بازار عرضه شده که از لحاظ کیفیت در درجهبندیهای مختلفی قرار میگیرند که برخی از آنها عبارتند از:
- روغن زیتون فرابکر (Extra Virgin)
- روغن زیتون بکر (Virgin)
- روغن زیتون خالص یا معمولی (Pure/Regular)
- روغن زیتون تصفیه شده (Refined)
- روغن تفاله زیتون یا پومس (Pomace)
خواص روغن زیتون ارتباط مستقیمی با کیفیت آن دارد. در بالاترین درجه کیفیت، روغن زیتون فرابکر یا Extra Virgin قرار داشته که با بهرهگیری از طعم و بوی خاص میوهای و همچنین پارمترهای شیمیایی، با قیمتی به مراتب بالاتر عرضه میگردد. اما در مجموع تمامی انواع این خوراکی، کیفیت به مراتب بالاتری از دیگر روغنهای گیاهی موجود در بازار دارند.
بیشتر بخوانید:
خواص روغن زیتون
طی سفر چندین هزار ساله روغن زیتون در تاریخ بشریت از دوران باستان تا به امروز، خواص متعددی برای این خوراکی متصور شده است. برخی از این خواص، بیشتر جنبه خرافی/آیینی داشته و برخی دیگر نیز با پیشرفت شیمی و پزشکی، به اثبات رسیده است. به همین دلیل خواص روغن زیتون را میتوان به دو بخش باستانی و مدرن تقسیم نمود.
فواید روغن زیتون در دوران باستان
خواص روغن زیتون در دوران باستان بیشتر شامل موارد مذهبی و دینی بوده که با توجه به افزایش میانگین ظرفیت درک بشر، تقریبا بیشتر آنها از لحاظ علمی رد و به عنوان خرافات درنظر گرفته میشوند و به همین دلیل تنها نگاهی گذارا به آنها خواهیم داشت. برخی از این خواص عبارتند از:
- روغن خوراکی در دوران باستان
- شستشوی بدن مردگان در یونان باستان
- روغن مسخ در یهودیت
- روغن غسل تعمید در مسیحیت
- نرم کننده پوست و مو در مصر، یونان و روم باستان
اما مهمترین مورد از فواید روغن زیتون در دوران باستان مربوط به خواص درمانی و پزشکی آن بوده که توسط بقراط (Hippocrates) پدر علم پزشکی شرح داده شده است. به عقیده بقراط بیش از 60 مورد از موارد مصرف و خواص پزشکی روغن زیتون داشته و از این فرآورده به عنوان شفادهنده بزرگ یا نموده است. برخی از این خواص شامل التیام و بهبود بیماریهای پوستی، زخمها، سوختگیها عفونتها و … میگردد.
خواص روغن زیتون | مروری بر فواید روغن زیتون در دوران مدرن و دنیای باستان
فواید روغن زیتون در دوران مدرن
هرچند هنوز هم به طور سنتی و به عقیده بسیاری از مصرف کنندگان، روغن زیتون خواص متعدد پزشکی و بهداشتی و غذایی داشته، اما آنچه که این روغن را از لحاظ فواید از دیگر روغنها متمایز کرده، خواص اثبات شده آن با استفاده از روشهای علمی بررسی شده یا Peer Reviewed است. این خواص، ارتباط مستقیمی با کیفیت روغن زیتون استفاده شده داشته و هرچه این محصول از کیفیت بالاتری برخوردار باشد، فواید بالاتری نیز دارد. برخی از خواص روغن زیتون عبارتند از:
۱. خواص روغن زیتون برای سلامت قلب و عروق
مطالعات نشان دادهاند که مصرف منظم روغن زیتون میتواند به کاهش خطر بیماریهای قلبی و عروقی کمک کند. این روغن حاوی اسیدهای چرب مفید مانند اسید اولئیک و آنتیاکسیدانهای قوی مانند پلیفنولها است که باعث کاهش التهابات و تقویت سلامت قلب میشوند. همچنین، مطالعات کلینیکی نشان دادهاند که مصرف روغن زیتون میتواند سطح کلسترول بد (LDL) را کاهش داده و سطح کلسترول خوب (HDL) را افزایش دهد. این موضوع به کاهش خطر انسداد عروق و حملات قلبی کمک میکند.
۲. تأثیر روغن زیتون بر سلامت مغز
روغن زیتون میتواند نقش مهمی در حفظ سلامت مغز و پیشگیری از بیماریهایی مانند آلزایمر داشته باشد. آنتیاکسیدانهای موجود در آن از سلولهای مغزی در برابر آسیبهای ناشی از استرس اکسیداتیو محافظت کرده و به تقویت حافظه و عملکرد شناختی کمک میکنند. مطالعات منتشر شده در مجلات پزشکی معتبر نشان دادهاند که ترکیبات فعال موجود در روغن زیتون باعث بهبود عملکرد عصبی و کاهش التهاب در مغز میشوند.
۳. استفاده از روغن زیتون در رژیمهای غذایی مدرن
رژیمهای غذایی مدرن مانند رژیم مدیترانهای، تأکید زیادی بر مصرف روغن زیتون دارند. این روغن نه تنها به عنوان یک جایگزین سالم برای روغنهای اشباع شده استفاده میشود، بلکه به دلیل طعم دلپذیر و ارزش غذایی بالا، به بسیاری از غذاهای مدرن اضافه میشود. علاوه بر این، تحقیقات نشان دادهاند که مصرف روغن زیتون به بهبود عملکرد متابولیسم کمک کرده و میتواند به کاهش التهابات مزمن در بدن کمک کند.
۴. خاصیت های روغن زیتون برای زیبایی و مراقبت از پوست
در دنیای مدرن، بسیاری از افراد به دنبال راهکارهای طبیعی برای مراقبت از پوست و مو هستند. روغن زیتون با داشتن ویتامین E و خواص مرطوبکنندگی قوی، یک انتخاب ایدهآل برای نرم کردن پوست، تقویت موها و کاهش چین و چروک محسوب میشود. روغن زیتون همچنین به کاهش التهابهای پوستی و درمان بیماریهایی مانند اگزما و پسوریازیس کمک میکند. این روغن به عنوان یک پاککننده طبیعی آرایش نیز استفاده میشود.
۵. روغن زیتون و تأثیر آن بر کاهش وزن
یکی از نکات قابل توجه در مورد خواص روغن زیتون، تأثیر آن بر کنترل وزن است. برخلاف تصور عموم که مصرف روغنها باعث افزایش وزن میشود، مطالعات نشان دادهاند که مصرف متعادل روغن زیتون میتواند به افزایش احساس سیری و کاهش دریافت کالری کمک کند. روغن زیتون همچنین باعث بهبود عملکرد روده شده و به عنوان یک ملین طبیعی عمل میکند، که در هضم بهتر غذا و دفع سموم از بدن نقش دارد.
۶. استفاده از روغن زیتون در صنایع دارویی و آرایشی
یکی دیگر از فواید روغن زیتون، استفاده از آن در صنایع دارویی و آرایشی بوده و این حوزههای نیز از خواص بینظیر روغن زیتون بهره میبرند. از این روغن در تولید کرمهای ضد پیری، محصولات مراقبت از مو و حتی مکملهای غذایی استفاده میشود. ترکیبات آنتیباکتریال طبیعی موجود در روغن زیتون باعث کاهش التهاب و کمک به درمان مشکلات پوستی میشوند.
سخن آخر
خواص روغن زیتون در دنیای مدرن بر هیچکس پوشیده نیست. از سلامت قلب و مغز گرفته تا کاربردهای آرایشی و رژیمی، این روغن نقش کلیدی در بهبود کیفیت زندگی ایفا میکند. انتخاب روغن زیتون خالص و با کیفیت، میتواند گامی مؤثر در جهت سلامت و بهبود سبک زندگی باشد.
منابع:
- Harvard T.H. Chan School of Public Health – The Nutrition Source: Olive Oil. https://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/olive-oil/
- National Library of Medicine – Health benefits of olive oil. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/
- Mayo Clinic – Olive oil and heart health. https://www.mayoclinic.org/
- 11 Health Benefits of Extra Virgin Olive Oil That You Can’t Ignore | Olive Wellness Institute
